|
NDEBELE
AMALUNGELO wabentwana
NGUBANI UMNTWANA?
Umntwana nginanyana ngubani oneminyaka
yobudala engaphasi kwe 18.
Umthetho ophakemeko weSewula Afrika,
ekuMthethosisekelo, uthi boke abantu abaneminyaka engaphasi kwe18 ubudala,
banamalungelo wabantwana. Ngalokho-ke, boke abentwana beSewula
banamalungelo.
NGIMAPHI AMALUNGELO ABENTWANA ABANAWO?
Abentwana banelungelo lokuba bentwana.
Abentwana banelungelo lokutlhogonyelwa babelethi babo, imindeni
nabatlhogomeli babo. Abentwana banelungelo lokufumana ukudla okweneleko
bona bahlale baphilile. Abentwana banelungelo letjhejo eliphambili
lezamaphilo nabagulako. Abentwana banelungelo lokuvikelwa ekulimaleni,
nokuba nendawoyokuhlala, nokuzizwa baphephile. Abentwana banelungelo
leFundo.Abentwana abarholopheleko banelungelo letjhejo
elikhethekileko.Abentwana banelungelo lokuzikhulumela begodu balalelwe.
ABENTWANA BANELUNGELO LOKUVIKELWA.
Urhulumende, ekubalwa hlangana
nesipholisa, kufuze benze ngakho koke okusemandleni wabo, ukuvikela
abentwana ebantwini ababalimazako, ekubalwa hlangana nabo nababelethi babo.
Urhulumende kufuze asize abentwana ngokubavikela kizo zoke iindlela
zokukhahlunyezwa emzimbeni namkha engqondweni, ukubetjhwa namkha
ukutlhoriswa. Abentwana abaphambuke emthethweni, banelungelo lepatho
ekhethekileko. Abentwana banelungelo lokuvikelwa ngaphasi kobujamo bezipi.
Abentwana banelungelo lokuvikelwa ekutlhorisweni , nokungatjhejwa
nokujeziswa ngokungakafaneli babelethi , nabatlhogomeli babo.Abentwana
banelungelo lokudlala, nokuthi bangenziswa imisebenzi yabantu abadala:-
bavikelwe ezenzweni zokusetjenziswa, nokukatelelwa bona basetjenziswe
ngabanye abantu ukwenza imali.Abentwana banelungelo lokuvikelwa kizo zoke
izenzo zokucatjazwa nokutlhoriswa ngokomseme. Abentwana banelungelo
lokuvikelwa enselweni ezingakabafaneli neendakamizweni. Abentwana kufuze
bavikelwe.
YINI UKUTLHORISA UMNTWANA?
- Ukumtlhorisa ngokomseme.
- Ukukatelela umntwana bona akuthinde.
- Ukutjengisa umntwana iinthombe
ezingakavuthwa,ezisileko.
- Ukuthinda umntwana la angafuni khona.
- Ukutlhorisa umntwana ngokomzimba.
- Ukumbetha, ukumlimaza namkha ukudanela
phezu kwakhe nawunemimiraro.
- Ukumtlhorisa ngokwemizwa.
- Ukumnyaza, ukumthusela namkha
ukumrharameja.
- Ukungamtjheji.
- Ukungamtlhogomeli ngendlela
ekuthlogonyelwa ngayo umntwana, njengokuthi-ungamhlambisi, umembathise
namkha umuphe ukudla.
ABENTWANA BANELUNGELO LOKUTLHOGONYELWA
BAZIZWE BAPHEPHILE.
- Abatlhorisi babentwana esikhathini
esinengi umntwana usuke abazi.
- Bangaba babelethi bakhe, abakhozi,
abomakhelwana namkha amanye amalunga womndeni.
- Bangaba babantu abasebenzisa ubujamo
bokuthembeka kwabo ngendlela engakafaneli ngokutlhorisaabentwana
kunobana babavikele.
- Bangaba bazali namkha amalungu
womndeni, abangani namkha abomakhelwana.
- Nokho lokho akutjho bona boke abantu
basebenzisa ubujamo babo ekutlhoriseni abentwana.
- Abentwana babasengozini, khulu khulu
nakuyipelaveke, nangamaholideyi nabasele bodwa emakhaya.
- Ababelethi namkha abatlhogomeli kufuze
ngaso soke isikhathi bahlale bazi bona ukuphi nokuthi unobani lapho
akhona umntwana.
- Ababelethi namkha abatlhogomeli koke
abakwenzako kufuze kubonelele ihlangothi lomntwana.
- Ukuvikelwa komntwana kuthoma ekhaya,
emndenini womntwana loyo.
IHLELO LOKUVIKELEKA KWABENTWANA
Akube nomuntu omtjelako:
- Nawuzizwa wesaba, akube nomuntu
omthembako omtjelako. Ungavumeli bona ukutlhoriswa kwakho kube yifihlo
yakho naloyo okutlhorisileko.
- Nayikhibe sekunomuntu okutlhorisileko
ungamvikeli-zivikele wena bika.
- Nayikhibe abakukholwa, tjela omunye.
- Khamba uye eklinigi utjele inesi,
kufuze kube negadango alithathako.
- ungabika ukutlhoriswa epolistetjhi,
namkha bawa utitjhere Omthembako akusize ukuyokubika.
- Ungabetha nomrhala wasimahla
umRhalabentwana enomborweni 0800 05 55 55.
Ragela phambili nokutjela abantu
okwenzekileko ukufikela la kuba nomunye okukholwako, bese kuba negadango
alithathako lokukuvikela.
TJHEJA, UPHEPHE
- Hlathululewa ngamalungelo wakho
njengomntwana.
- Unelungelo lokwala namkha lokuthi awa-
kinanyana ngubani okhuluma namkha owenza izinto ozibona zingakalungi (ngitjho
nakubabelethi bakho imbala). Lokho kufaka hlangana umuntu ofuna
ukukuphathaphatha umzimba namkha ofuna ukwenza izinto ongazithandiko
kuwe.
- Funda ngezinto ongazaziko: ezifana
nokuya emsemeni, intumbantonga, nokuthi umntwana ubelethwa njani?
Nokuthi khuyini ukutlhoriswa ngokomseme, nangokomzimba nangokwemizwa.
Ungesabi namkha uphathwe mahloni ukubuza imibuzo ngezintwezi. Ungabuza
ababelethi, amatitjhere namkha umuntu woke omdala omthembako ngezintwezi
namkha ubethele iChildline umtato.
- Umntwana ohlala atjhejile mntwana
ovikelekileko.
- Zithande Wuthande umzimbakho, ngewakho
ubuphilo bakho boke.
- Zihloniphe, uhloniphe nabanye abantu.
- Zikhakhazise ngepilo
yakho-Ungokhethekileko.
Zithembe
- Umsana namkha umntazana, usutha namkha
utlhaga, Unomzimba namkha unganamzimba, umude namkha umfitjhani-hlala
uzithembe.
- Ungavumeli ukugandelelwa bangani
namkha omnye umntu. Landela imibandela yakho. Yazi bona usebenzisana
ukufika kuphi nomnye umntu, yaye azi bona usebenzisana ukufika kuphi
nawe. Abesana nabentazana, vikelanani nijamelane-kokufaneleko.
- Nawutlhorisiweko ayisimlandwakho.
Abatlhorisi bazakulinga ukubeka umlandu phezu kwakho ukwenzela bona
ungatjeli abanye ngo kutlhoriswa kwakho.
- Khumbula, ukuvimbela ubelelesi phezu
kwabentwana kumsebenzi wawo wonke umuntu.
NANGABE UNGUNGAZIMBI NAMKHA USOLA BONA
UMNTWANA UYATHLORISWA-THINDANA NAMAPHOLISA:
|