Links FAQ's
Menu

TSONGA

TIMFANELO ta vana

XANA N'WANA I MANI?

N'wana i munhu un'wana na un'wana wa malembe ya le hansi ka 18 hi vukhale.

Nawu lowukulu wa le Afrika Dzonga, lowu nga Vumbiwa, wu tiyisisa leswaku vanhu hinkwavo va malembe ya le hansi ka 18 hi vukhale, va na timfanelo ta vana. Hikokwalaho, vana hinkwavo va le Afrika Dzonga, ku katsa na vana huma ematikweni yan'wana, va na timfanelo.

XANA VANA VA NA TIMFANELO TIHI?

  • Vana va na mfanelo yo va vana.
  • Vana va na mfanelo yo kuma nhlayiso wa vatswari va vona, va ndyangu na vahlayisi.
  • Vana va na mfanelo yo kuma swakudya leswi eneleke leswaku va ta tshama va hanye kahle.
  • Vana va na mfanelo yo kuma nhlayiso wa rihanyu wo antswa lowu nga vaka kona loko va vabya.
  • Vana va na mfanelo yo kuma nsirhelelo eka khombo, ku va na vutumbelo no titwa va hlayisekile.
  • Vana va na mfanelo yo kuma dyondzo.
  • Vana lava tsoniweke va na mfanelo yo kuma nhlayiso wo hlawuleka.
  • Vana va na mfanelo yo vulavula no twiwa.

VANA VA NA MFANELO WO KUMA NSIRHELELO

  • Mfumo, ku katsa na SAPS, va fanele ku endla hi tindlela hinkwato leti nga kona leswaku va sirhelela vana eka vanhu, ku katsa na le ka vatswari va vona, lava va vavisaka.
  • Mfumo wu fanele ku pfuneta ku sirhelela vana eka tinxaka hinkwato ta madzolonga lama kongomisiweke emirini kumbe emiehleketweni, ku vaviseka na ku khomiwa hi tihanyi.
  • Vana lava nga le khombyeni etimhakeni ta nawu va na mfanelo yo khomiwa hi ndlela yo hlawuleka.
  • Vana va na mfanelo yo sirheleriwa eka swiyimo swa minkwetlembetano ya lava hlomeke.
  • Vana va na mfanelo yo sirheleriwa eka ntolovelo wo ka va nga hlayisiwi kahle, ku xanisiwa na matshinyele lama onhaka xiyimo xa vona yo huma eka vatswari na vahlayisi.
  • Vana va na mfanelo yo tlanga no ka va nga endli mintirho ya vanhu lavakulu; ku sirheleriwa eka ku tirhisiwa ka vana - na ku sindzisiwa ku tirha leswaku va ta endlela vanhu van'wana mali.
  • Vana va na mfanelo yo sirheleriwa eka tindlela hinkwato ta ku xanisiwa etimhakeni ta masangu na ku khomiwa hi tihanyi etimhakeni ta masangu.
  • Vana va na mfanelo wo sirheleriwa eka swinwiwa swa khombo na swidzidziharisi.
  • Vana va fanele ku sirheleriwa eka ku tirhisiwa ku endla kumbe ku xavisa swidzidziharisi.

XANA KU KHOMIWA KA VANA HI TIHANYI SWI VULA YINI?

Ku khomiwa hi tihanyi etimhakeni ta masangu

  • Ku sindzisa n'wana ku ku khoma-khoma.
  • Ku sindzisa n'wana ku languta swifaniso swa vanhu lava nga ambalangiki.
  • Ku khoma-khoma n'wana laha a nga swi tsakeliki ku khomiwa kona na loko swi nga fanelanga.
  • Ku khomiwa hi tihanyi emirini
  • Ku ba kumbe ku vavisa n'wana - kumbe ku hundzisela ku tikeriwa ka wena eka n'wana.
  • Ku khomiwa hi tihanyi emiehleketweni
  • Ku tekela ehansi, ku xungeta kumbe ku ba huwa eka n'wana.

Ku nga hlayisiwi

  • Ku ka n'wana a nga hlayisiwi kahle, xikombiso, ku va a nga hlambisiwi, ku ambexiwa kumbe ku phamela n'wana.

VANA VA NA MFANELO WO HLAYISIWA NO TITWA VA HLAYISEKILE

  • Vanhu lava xanisaka vana va tala ku va lava tiviwaka hi vana. Va nga va vanhu lava tirhisaka swiyimo swa vona swo tshembeka ku xanisa vana ematshan'wini yo sirhelela vana. Va nga va vatswari, vanghana, va-akelani kumbe swirho swin'wana swa ndyangu. Kambe hambi swi ri tano, leswi a swi vuli leswaku vanhu hinkwavo lava nga eka swiyimo swo tshembeka va xanisa vana.
  • Vana a va hlayisekangi, ngopfu-ngopfu ekuheleni ka vhiki na hi masiku yo wisa loko va ri voxe emakaya.
  • Vatswari kumbe vahlayisi va fanele ku tshama va swi tiva laha vana va vona va nga kona, na leswaku va na mani.
  • Vatswari kumbe vahlayisi va fanele ku tshama va endla leswi landzelelaka ku navela ka n'wana.
  • Nsirhelelo wa n'wana wu sungula ekaya naswona eka ndyangu wa wena n'winyi.

KUNGU RA VUHLAYISEKI BYA VANA

Byela un'wana:

  • Loko u twa u xungetiwa, byela un'wana loyi u n'wi tshembaka.
  • Loko ku ri na un'wana loyi a nga ku khoma hi tihanyi, u nga n'wi sirheleli - tisirhelele - endla xiviko. Loko ku ri hava loyi a ku kholwaka, byela un'wana. Ya na ekliniki kutani u ya byela muongorinkulu ekliniki, u fanele ku teka magoza. U nga vika ku xanisiwa exitichini xa maphorisa, kumbe u kombela mudyondzisi loyi u n'wi tshembaka leswaku a ku pfuna vika. Nakambe u nga fonela nomboro ya toll-free ya Childline eka 0800 05 55 55.

Tshama u karhi u byela vanhu leswi nga humelela ku fikela loko un'wana a ku kholwa kutani a teka magoza yo ku sirhelela.

KUMA VUTIVI, U TSHAMA U HLAYISEKILE

  • Kuma vutivi mayelana na timfanelo ta vana.
  • U na mfanelo wo vula leswaku E-E eka munhu un'wana na un'wana loyi a endlaka kumbe ku vulavula hi swilo leswi u twaka leswaku swi hoxekile (hambi ku ri vatswari va wena). Leswi swi ta katsa un'wana loyi a ringetaka ku khumba miri wa wena kumbe ku endla xiringanyeto lexi u twaka xi nga ku tsakisi.
  • Hlaya hi swilo leswi u nga swi twisisiki, swo fana na: timhaka ta masangu, AIDS, xana vana va velekiwaka hi ndlela yihi?, swi vula yini ku khomiwa hi tihanyi etimhakeni ta masangu, emiehleketweni na le mirini?. A wu fanelangi ku chava kumbe ku nyuma ku vutisa swivutiso hi swilo leswi. U nga vutisa vatswari va wena, vadyondzisi kumbe nkulukumba un'wana ni un'wana loyi u n'wi tshembaka hi swilo leswi, kumbe u fonela childline.
  • N'wana loyi a nga na vutivi i n'wana loyi a sirhelekeke kahle.

Ti rhandze

  • Hlayisa miri wa wena, i wa wena vutomi bya wena hinkwabyo.
  • Ti xixime u tlhela u xixima van'wana.
  • Teka vutomi bya wena byi ri bya nkoka - u munhu wo hlawuleka.

Ti tshembe

  • U nhwanyana kumbe u mufana, u fuwile kumbe u le vuswetini, u nyuherile kumbe u ondzile, u lehile kumbe u komile - va na na vutitshembi.
  • Swi tive leswaku u nga famba ku fika kwihi na munghana kumbe munhu un'wana naswona u tiva swipimelo leswi van'wana va nga na swona eka wena.
  • Vanhwanyana na vafana, ti sirheleleni naswona mi hlayisana, eka leswi nga leswinene.
  • Loko u xanisiwa a hi xihoxo xa wena - vanhu lava ku xanisaka va ta ringeta ku ku sola hi ndlela yo ringeta ku ku sivela leswaku u vulavula na vanhu van'wana hi ku xanisiwa ka wena.
  • Tsundzuka, ku sivela vukhamba eka vana i vutihlamuleri bya vanhu hinkwavo.

LOKO U XANISIWILE KUMBE U EHLEKETA LESWAKU KU NA N'WANA LOYI A KHOMIWAKA HI TIHANYI, FONELA VA SOUTH AFRICAN POLICE SERVICE EKA: